II wojna światowa

II wojna światowa – największy i najkrwawszy konflikt zbrojny w dziejach ludzkości, toczony w latach 1939–1945 pomiędzy dwiema koalicjami: państwami Osi, na czele których stały Niemcy (III Rzesza), Cesarstwo Japonii i Królestwo Włoch, a państwami sprzymierzonymi (aliantami), którymi kierowali przede wszystkim Wielka Brytania, Związek Radziecki, Stany Zjednoczone i Republika Chińska. W wojnie wzięło bezpośredni udział ponad 100 milionów ludzi z ponad 30 państw; zginęło szacunkowo 70–85 milionów osób, z czego większość stanowili cywile. Konflikt radykalnie przekształcił porządek polityczny świata: doprowadził do upadku europejskich imperiów kolonialnych, wyłonienia się Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego jako rywalizujących supermocarstw oraz powołania Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Tło i przyczyny

Źródła II wojny światowej tkwiły w nierozwiązanych napięciach po I wojnie światowej oraz w postanowieniach traktatu wersalskiego z 1919 roku, który narzucił Niemcom wysokie reparacje, utraty terytorialne i restrykcje wojskowe, generując w niemieckim społeczeństwie głęboki resentyment. Wielki kryzys gospodarczy, zapoczątkowany w 1929 roku, dodatkowo destabilizował demokratyczne rządy w Europie i sprzyjał rozwojowi ideologii ekstremistycznych.

W Niemczech Adolf Hitler i Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP) doszli do władzy w 1933 roku, realizując program agresywnej ekspansji terytorialnej, militaryzacji i ideologii rasowej opartej na przekonaniu o wyższości rasy aryjskiej oraz gwałtownym antysemityzmie. We Włoszech reżim faszystowski Benita Mussoliniego, ustanowiony w 1922 roku, realizował ambicje imperialne w basenie Morza Śródziemnego i w Afryce, co zaowocowało inwazją na Etiopię w 1935 roku. W Japonii coraz silniejsze ugrupowania militaryzacyjne dążyły do dominacji w Azji Wschodniej – poczynając od inwazji na Mandżurię w 1931 roku, aż do eskalacji konfliktu do pełnoskalowej wojny z Chinami w lipcu 1937 roku po incydencie na moście Marco Polo.

Zachodnie demokracje – Wielka Brytania i Francja – prowadziły w dużej mierze politykę appeasementu, dążąc do uniknięcia kolejnej katastrofalnej wojny za pomocą ustępstw. Symbolem tej polityki stał się układ monachijski z września 1938 roku, zezwalający Niemcom na aneksję Kraju Sudeckiego należącego do Czechosłowacji. W marcu 1939 roku Niemcy okupowały pozostałą część Czechosłowacji, co wykazało, że ambicji Hitlera nie da się powstrzymać negocjacjami. 23 sierpnia 1939 roku Niemcy i Związek Radziecki podpisały pakt Ribbentrop–Mołotow – traktat o nieagresji, którego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią na strefy wpływów i otworzył drogę do agresji na Polskę.

Przebieg wojny

Wybuch i ekspansja państw Osi (1939–1941)

Wojna w Europie rozpoczęła się 1 września 1939 roku atakiem Niemiec na Polskę, przeprowadzonym z użyciem szybkich działań połączonych sił różnych rodzajów wojsk, określanych później mianem wojny błyskawicznej (blitzkrieg). Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę 3 września. Związek Radziecki zaatakował wschodnie tereny Polski 17 września, a na początku października Polska została podzielona przez agresorów. W listopadzie 1939 roku Związek Radziecki napadł na Finlandię, rozpoczynając wojnę zimową.

Wiosną 1940 roku Niemcy dokonały inwazji na Danię i Norwegię, a 10 maja rozpoczęły szeroką ofensywę przeciwko Francji i państwom Beneluksu. Siły niemieckie ominęły francuską linię Maginota, przechodząc przez Ardeny, i odcięły armie alianckie w Belgii. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny został ewakuowany z Dunkierki pod koniec maja i na początku czerwca, a Francja podpisała zawieszenie broni 22 czerwca 1940 roku. Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii i Francji 10 czerwca 1940 roku. Następnie Niemcy rozpoczęły bitwę o Anglię – długotrwałą kampanię powietrzną wymierzoną w Royal Air Force i brytyjskie miasta. Niezdolność Luftwaffe do osiągnięcia przewagi w powietrzu stanowiła pierwszą poważną porażkę Hitlera i zmusiła go do bezterminowego odroczenia planowanej inwazji na Wyspy Brytyjskie.

W czerwcu 1941 roku Niemcy złamały pakt ze Związkiem Radzieckim, rozpoczynając operację Barbarossa – największą inwazję wojskową w historii, w ramach której ponad trzy miliony żołnierzy Osi zaatakowało na szerokim froncie. Wojska niemieckie posuwały się błyskawicznie, oblegając Leningrad i zbliżając się do Moskwy, zanim zostały zatrzymane przez radziecki opór i dotkliwą zimę 1941–1942. Front wschodni stał się największym i najkrwawszym teatrem działań wojennych.

Na Pacyfiku Japonia od 1937 roku prowadziła wojnę z Chinami, dopuszczając się głośnych zbrodni, takich jak masakra nankińska. Dążąc do zdobycia surowców i dominacji strategicznej, Japonia zaatakowała 7 grudnia 1941 roku amerykańską bazę marynarki wojennej Pearl Harbor na Hawajach, jednocześnie uderzając na posiadłości brytyjskie i holenderskie w Azji Południowo-Wschodniej. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Japonii, a cztery dni później Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym, co nadało konfliktowi w pełni globalny charakter.

Punkty zwrotne (1942–1943)

Rok 1942 wyznaczył szczyt ekspansji państw Osi: wojska japońskie zdobyły Filipiny, Malaje, Singapur, Birmę i Holenderskie Indie Wschodnie, a armie niemieckie wkroczyły głęboko na Kaukaz i w rejon Wołgi. Seria decydujących bitew odwróciła jednak przebieg wojny.

Na Pacyfiku bitwa pod Midway w czerwcu 1942 roku zakończyła się zatopieniem czterech japońskich lotniskowców, co trwale osłabiło japońską marynarkę i lotnictwo pokładowe oraz przeniosło inicjatywę strategiczną w ręce Stanów Zjednoczonych, które od sierpnia 1942 roku rozpoczęły na Guadalcanal kampanię stopniowego przeskakiwania wysp w kierunku Japonii.

Na froncie wschodnim bitwa stalingradzka, toczona od sierpnia 1942 do lutego 1943 roku, stała się przełomowym starciem wojny w Europie. Okrążona i odcięta niemiecka 6. Armia skapitulowała w lutym 1943 roku po poniesieniu katastrofalnych strat. W lipcu 1943 roku bitwa na łuku kurskim – największa bitwa pancerna w historii – ostatecznie przekreśliła zdolność Niemiec do prowadzenia dużych ofensyw na wschodzie, po czym Armia Czerwona konsekwentnie nacierała ku zachodowi. W Afryce Północnej brytyjskie siły pod dowództwem generała Bernarda Montgomery'ego odniosły zwycięstwo w drugiej bitwie pod El Alamein w listopadzie 1942 roku, a desant angielsko-amerykański w Maroku i Algierii w ramach operacji Torch zmusił wojska Osi do kapitulacji w Tunezji w maju 1943 roku.

Zwycięstwo aliantów w Europie (1943–1945)

W lipcu 1943 roku wojska alianckie wylądowały na Sycylii, a następnie na Półwyspie Apenińskim. Mussolini został odsunięty od władzy, a Włochy skapitulowały we wrześniu 1943 roku, jednak niemieckie wojska zajęły północ kraju, gdzie walki trwały do końca wojny. Liderzy alianccy – Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin – koordynowali strategię podczas konferencji w Teheranie (1943), Jałcie (luty 1945) i Poczdamie (lipiec 1945).

6 czerwca 1944 roku, w dniu znanym jako Dzień D, wojska alianckie pod dowództwem generała Dwighta D. Eisenhowera rozpoczęły operację Overlord – największą operację desantową w dziejach – lądując na plażach Normandii i otwierając front zachodni. Równocześnie radziecka operacja Bagration rozbiła niemiecką Grupę Armii Środek i doprowadziła Armię Czerwoną na granice Prus Wschodnich i Polski. Paryż został wyzwolony w sierpniu 1944 roku, a armie alianckie na początku 1945 roku wkroczyły do Niemiec. Ostateczna niemiecka kontrofensywa w Ardenach (bitwa o Ardeny) w grudniu 1944 roku nie zdołała powstrzymać natarcia aliantów.

Siły radzieckie zdobyły Berlin pod koniec kwietnia 1945 roku po zaciętych walkach miejskich. Hitler popełnił samobójstwo w swoim bunkrze 30 kwietnia 1945 roku, a Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację, która weszła w życie 8 maja 1945 roku – datę tę obchodzone jest jako Dzień Zwycięstwa w Europie.

Klęska Japonii (1945)

Na Pacyfiku wojska amerykańskie zdobyły w 1944 roku archipelag Marianów, co umożliwiło strategiczne naloty bombowców B-29 na terytorium Japonii, oraz odniosły zwycięstwo w bitwie w zatoce Leyte – największym starciu morskim wojny. Zaciekłe bitwy o Iwo Jimę (luty–marzec 1945) i Okinawę (kwiecień–czerwiec 1945) przyniosły ogromne straty obu stronom i uprzedziły koszty planowanej inwazji na japońskie wyspy macierzyste.

Po odrzuceniu przez Japonię ultimatum zawartego w deklaracji poczdamskiej Stany Zjednoczone zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę 6 sierpnia 1945 roku i na Nagasaki 9 sierpnia 1945 roku, powodując bezprecedensowe zniszczenia i ofiary wśród ludności cywilnej. 8 sierpnia Związek Radziecki wypowiedział wojnę Japonii i wkroczył do Mandżurii. Cesarz Hirohito ogłosił kapitulację Japonii 15 sierpnia 1945 roku, a formalny akt bezwarunkowej kapitulacji został podpisany na pokładzie pancernika USS Missouri w Zatoce Tokijskiej 2 września 1945 roku, co zakończyło II wojnę światową.

Strony konfliktu i sojusze

Głównymi państwami Osi były Niemcy, Japonia i Włochy, do których dołączyły Węgry, Rumunia, Bułgaria, Słowacja i Chorwacja, a także państwa kolaboracyjne, takie jak Francja Vichy. Po kapitulacji z 1943 roku Włochy przeszły na stronę aliantów, a w 1944 roku uczyniły to Rumunia i Bułgaria.

Do głównych państw alianckich należały Wielka Brytania wraz z domiami Wspólnoty Narodów (w tym Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Indie i Republika Południowej Afryki), Związek Radziecki (od czerwca 1941), Stany Zjednoczone (od grudnia 1941) oraz Chiny, które opierały się japońskiej agresji od 1937 roku. Dołączyły do nich rządy emigracyjne okupowanych państw, m.in. Polski, Francji, Holandii i Norwegii, a także Jugosławia i Grecja. Ta koalicja, usankcjonowana deklaracją Narodów Zjednoczonych ze stycznia 1942 roku, op