Korea

Korea – region geograficzny i wspólnota kulturowa położona w Azji Wschodniej, obejmująca Półwysep Koreański oraz przyległe wyspy, usytuowana między Chinami na północnym zachodzie a Japonią na wschodzie, od której oddzielają ją Cieśnina Koreańska i Morze Japońskie (w Korei nazywane Morzem Wschodnim). Od zakończenia II wojny światowej w 1945 roku Korea jest podzielona na dwa suwerenne państwa: Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną (Koreę Północną) na północy i Republikę Korei (Koreę Południową) na południu, rozdzielone strefą zdemilitaryzowaną (DMZ) biegnącą w przybliżeniu wzdłuż 38. równoleżnika. Korea posiada odrębną kulturę, język (koreański) oraz historię liczącą kilka tysięcy lat, a w epoce współczesnej stała się jednym z najbardziej dynamicznych gospodarczo i najistotniejszych geopolitycznie regionów świata.

Geografia i środowisko naturalne

Półwysep Koreański wysuwa się z lądu azjatyckiego w kierunku południowym na długości około 1100 kilometrów, a jego łączna powierzchnia wynosi około 220 tysięcy kilometrów kwadratowych. Od zachodu oblewa go Morze Żółte, od południa Morze Wschodniochińskie, a od wschodu Morze Japońskie (Morze Wschodnie). Półwysep ma charakter wybitnie górzysty – góry zajmują około 70 procent powierzchni. Góry Taebaek ciągną się wzdłuż wschodniego wybrzeża, tworząc topograficzny kręgosłup półwyspu, natomiast najwyższy szczyt, góra Pektu (Paektusan; chin. Changbai), położona na północnej granicy z Chinami, osiąga 2744 metry n.p.m. i odgrywa świętą rolę w kulturze oraz mitologii koreańskiej.

Do głównych rzek należą Amnok (Jalu) i Tuman (Tumen), wyznaczające północną granicę z Chinami, a także płynąca przez Seul rzeka Han, Geum oraz Nakdong na południu. Klimat Korei jest umiarkowany, z wyraźnie zaznaczonymi czterema porami roku: zimne i suche zimy kształtują masy powietrza syberyjskiego, natomiast gorące i wilgotne lata – monsun wschodnioazjatycki. Lasy półwyspu, nadmorskie tereny podmokłe i odsypy pływowe sprzyjają znaczącej bioróżnorodności, a sama strefa zdemilitaryzowana ostatecznie stała się – paradoksalnie – ważnym ekologicznym sanktuarium dla licznych gatunków roślin i zwierząt.

Dzieje najstarsze i starożytne królestwa

Dowody archeologiczne świadczą o zasiedleniu Półwyspu Koreańskiego już w paleolicie. Według tradycji koreańskiej pierwsze państwo koreańskie, Gojoseon, założył w 2333 roku p.n.e. legendarny władca Tangun, którego mit pozostaje istotnym elementem koreańskiej tożsamości narodowej. Historycznie poświadczony Gojoseon istniał co najmniej od IV wieku p.n.e., zanim w 108 roku p.n.e. uległ Chinom dynastii Han; następnie na północy półwyspu ustanowiono kilka komanderii, w tym Lelang.

W następnym okresie, nazywanym erą Trzech Królestw (ok. 57 p.n.e.–668 n.e.), wzmogły się królestwa: Goguryeo na północy, Baekje na południowym zachodzie i Silla na południowym wschodzie, obok istniejącej konfederacji Gaya. Państwa te rozwinęły zaawansowane hutnictwo żelaza, instytucje polityczne i tradycje kulturowe oraz przyjęły buddyzm, który dotarł z Chin w IV wieku i stał się potężną siłą cywilizacyjną. Trzy Królestwa rywalizowały również z potężnymi dynastiami chińskimi – co godne uwagi, Goguryeo skutecznie odparło masywne inwazje dynastii Sui na początku VII wieku. W 668 roku Silla, w sojuszu z chińską dynastią Tang, zjednoczyła większość półwyspu na południe od rzeki Taedong, rozpoczynając okres zjednoczonej Silli (668–935), podczas gdy dawne ziemie Goguryeo na północy weszły w skład Balhae – państwa założonego przez uchodźców z Goguryeo i plemiona Mohe.

Okres średniowieczny i wczesnonowożytny

W 918 roku Wang Geon (król Taejo) założył dynastię Goryeo, która w 936 roku zjednoczyła półwysep. Nazwa „Korea" wywodzi się właśnie od słowa „Goryeo". Okres Goryeo (918–1392) przyniósł rozkwit buddyzmu oraz ważne osiągnięcia kulturowe, takie jak drukowany z drewnianych matryc zbiór pism buddyjskich Tripitaka Koreana, a także wynalazek metalowej czcionki ruchomej w XIII wieku, wyprzedzający Gutenberga o około dwa stulecia. Goryeo zmuszone było stawiać czoła powtarzającym się najazdom – dewastującym wyprawom Kitanów w XI wieku i inwazjom mongolskim w XIII wieku, w których wyniku na blisko sto lat stało się wasalem mongolskiej dynastii Yuan.

W 1392 roku generał Yi Seong-gye obalił Goryeo i ustanowił dynastię Joseon, rządzącą Koreą przez ponad pięćset lat, do 1910 roku. Joseon przyjęło neokonfucjanizm jako ideologię państwową, co głęboko ukształtowało koreańską strukturę społeczną, edukację, administrację i życie rodzinne. Jednym z najbardziej cenionych osiągnięć dynastii było stworzenie hangulu – alfabetu koreańskiego, ogłoszonego przez króla Sejonga Wielkiego w latach 1443–1446 w celu upowszechnienia piśmienności wśród ludu. Epoka Joseon przyniosła również rozwój zaawansowanej nauki i techniki, m.in. deszczomierzy, instrumentów astronomicznych i wyrafinowanej ceramiki. Pod koniec XVI wieku kraj nawiedziła wojna Imjin (1592–1598) – wyniszczająca inwazja japońska dowodzona przez Toyotomiego Hideyoshiego, odparta dzięki wspólnemu wysiłkowi sił koreańskich – zwłaszcza admirała Yi Sun-sina i jego słynnych „okrętów żółwi" (geobukseon) – oraz interwencji chińskich Mingów. W XVII wieku Korea doświadczyła najazdów Mandżurów, po których dynastia Qing ustanowiła nad nią zwierzchność; odtąd Joseon prowadziło politykę względnej izolacji, zyskując przydomek „państwa pustelnika".

Okupacja japońska

Izolacja Korei zakończyła się pod koniec XIX wieku pod naciskiem mocarstw zachodnich i Japonii. Po pierwszej wojnie chińsko-japońskiej (1894–1895) i wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905) Japonia stała się dominującą potęgą w regionie. W 1897 roku proklamowano Cesarstwo Koreańskie, próbując w ten sposób zagwarantować niepodległość kraju, jednak w 1910 roku Japonia formalnie go anektowała, rozpoczynając okres rządów kolonialnych trwający do 1945 roku.

Okres kolonialny cechowały próby asymilacji Korei z imperium japońskim: tłumienie języka i kultury koreańskiej, przymusowe mobilizacje do pracy, a w czasie II wojny światowej także pobór poddanych kolonialnych do służby oraz systematyczne zmuszanie kobiet koreańskich do niewoli seksualnej – tzw. „kobiet pocieszenia". Ruch oporu przyjmował rozmaite formy; najważniejszym z nich był Ruch 1 Marca 1919 roku – ogólnokrajowe, pokojowe powstanie przeciwko rządom kolonialnym, krwawo stłumione, lecz rozpalające koreański nacjonalizm. Działacze niepodległościowi tworzyli rządy tymczasowe na emigracji, w tym Rząd Tymczasowy Republiki Korei w Szanghaju (1919), i prowadzili walkę zbrojną w Mandżurii oraz innych regionach.

Podział, wojna i dwa państwa koreańskie

Kapitulacja Japonii w sierpniu 1945 roku zakończyła rządy kolonialne, lecz natychmiast doprowadziła do podziału Korei wzdłuż 38. równoleżnika: północ okupowały wojska sowieckie, a południe – amerykańskie, zgodnie z ustaleniami mocarstw alianckich. Próby utworzenia zjednoczonej, niepodległej Korei nie powiodły się w warunkach narastającego napięcia zimnowojennego i w 1948 roku powstały dwa odrębne państwa: Republika Korei na południu pod rządami Syngmana Rhee oraz Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna na północy pod przywództwem Kim Ir Sena.

W czerwcu 1950 roku wojska północnokoreańskie uderzyły na południe, co wywołało wojnę koreańską (1950–1953). Konflikt wciągnął Chiny oraz – pod auspicjami ONZ – siły wielu państw dowodzone przez Stany Zjednoczone. Wojna przyniosła ogromne zniszczenia i miliony ofiar wśród żołnierzy i ludności cywilnej; zakończyła się w lipcu 1953 roku porozumieniem o zawieszeniu broni – bez formalnego traktatu pokojowego – w wyniku czego oba państwa koreańskie formalnie pozostają w stanie wojny. Zawieszenie broni ustanowiło koreańską strefę zdemilitaryzowaną: silnie ufortyfikowany pas graniczny o długości około 250 kilometrów i szerokości 4 kilometrów, pozostający jedną z najsilniej zmilitaryzowanych granic świata.

Korea Północna

Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna ze stolicą w Pjongjangu przekształciła się w wysoce scentralizowane, dziedziczne państwo socjalistyczne rządzone przez rodzinę Kim w trzech pokoleniach: Kim Ir Sena, Kim Dzong Ila i Kim Dzong Una. Ideologia państwowa dżucze, akcentująca samowystarczalność, a później songun, stawiająca armię na pierwszym miejscu, ukształtowała systemy polityczne i gospodarcze kraju. Korea Północna realizowała sowiecki model gospodarki centralnie planowanej i przeżyła poważne kryzysy, najbardziej dotkliwie klęskę głodu w połowie lat 90. XX wieku. W XXI wieku rozwinęła broń jądrową i zdolności rakiet balistycznych, stając się jednym z centralnych punktów zainteresowań bezpieczeństwa międzynarodowego i dyplomacji, m.in. w związku ze spotkaniami szczytowymi Kim Dzong Una z przywódcami Korei Południowej, Stanów Zjednoczonych i Chin.

Korea Południowa

Republika Korei, początkowo zniszczone wojną państwo autorytarne o jednej z najbiedniejszych gospodarek świata, przeszła niezwykłą przemianę określaną mianem „cudu nad rzeką Han". Szybka industrializacja rozpoczęta w latach 60. XX wieku pod rządami nastawionymi na rozwój – zwłaszcza administracji Park Chung-hee – wyniosła Koreę Południową do grona gospodarek rozwiniętych dzięki produkcji eksportowej w branżach stalowej, stoczniowej, motoryzacyjnej i elektronicznej. Pod koniec lat 80. kraj przeszedł również demokratyzację po masowych ruchach ludowych, przede wszystkim powstaniu demokratycznym z czerwca 1987 roku, i od tego czasu umacnia stabilne instytucje demokratyczne. Współcześnie Korea Południowa jest jedną z głównych potęg gospodarczych świata, członkiem G20 i OECD, siedzibą światowej sławy korporacji, takich jak Samsung, Hyundai i SK, oraz potęgą kulturową o globalnym zasięgu, której eksport – muzyka K-pop, filmy, seriale telewizyjne, kuchnia i kosmetyki – tworzy zjawisko zwane Koreańską Falą (Hallyu). Seul, stolica kraju, to metropolia licząca ponad dziewięć milionów mieszkańców i jeden z wiodących światowych ośrodków techniki i kultury.

Kultura i społeczeństwo

Kultura koreańska odzwierciedla wielowiekową syntezę rodzimych tradycji i wpływów zewnętrznych – przede wszystkim chińskich – połączoną z charakterystycznym rodzimym rozwojem. Wartości konfucjańskie historycznie kształtowały stosunki społeczne, podkreślając synowską cześć, wagę edukacji, szacunek dla starszych oraz hierarchiczne, lecz oparte na wzajemności relacje. Buddyzm, przybyły w IV wieku, a następnie chrześcijaństwo, które dynamicznie rozwijało się w epoce nowożytnej, stanowią główne tradycje religijne – obok praktyk szamańskich, a w Korei Północnej: narzuconego przez państwo ateizmu.

Kuchnia koreańska słynie z ryżu, potraw fermentowanych, takich jak kimchi i pasta sojowa doenjang, grillowanych mięs oraz wspólnotowych tradycji biesiadnych. Do tradycyjnych sztuk należą ceramika celadonowa, wyroby z papieru, gatunki muzyczne takie jak pansori i muzyka dworska, tańce w maskach oraz tradycyjny strój zwany hanbok. Współczesna kultura popularna Korei zdobyła światowe uznanie: film „Parazyt" otrzymał Oscara za najlepszy film w 2020 roku, a zespoły takie jak BTS i Blackpink odniosły bezprecedensowy międzynarodowy sukces.

Język koreański, używany przez około 80 milionów osób na świecie, zapisywany jest alfabetem hangul, powszechnie chwalonym za naukową konstrukcję i łatwość opanowania. Językoznawcy klasyfikują koreański jako język izolowany, choć część badaczy zalicza go do postulowanej rodziny koreańskiej wraz z językiem wyspy Jeju; pokrewieństwo z japońskim oraz hipoteza ałtajska pozostają przedmiotem sporów.

Stosunki międzykoreańskie

Stosunki między oboma państwami koreańskimi naprzemiennie przechodziły od zaangażowania do konfrontacji. Okresy ocieplenia – takie jak prowadzona przez Koreę Południową na przełomie XX i XXI wieku polityka „słonecznego ciepła", historyczne spotkania szczytowe przywódców obu państw w latach 2000, 2007 i 2018, współpraca gospodarcza czy spotkania rodzin rozdzielonych wojną – przeplatały się z kryzysami wywoływanymi przez programy nuklearne i rakietowe Pjongjangu, incydenty militarne oraz międzynarodowe sankcje. Kwestia zjednoczenia Korei, choć pozostaje oficjalnym celem obu państw, napotyka poważne przeszkody polityczne, ekonomiczne i społeczne; jednocześnie pomoc humanitarna i wymiany kulturalne okresowo tworzą przestrzeń porozumienia.

Znaczenie i kwestie współczesne

Korea zajmuje pozycję nadzwyczaj istotną w dziejach świata i w sprawach współczesnych. Historycznie pełniła rolę pomostu kulturowego, poprzez który cywilizacja chińska docierała do Japonii, i wykształciła własne, oryginalne osiągnięcia. W XX wieku stała się punktem ogniskowym zimnej wojny i przeżyła jeden z najbardziej niszczycielskich konfliktów tego stulecia. W XXI wieku Półwysep Koreański pozostaje jednym z najbardziej znaczących geopolitycznych zapalników świata, w którym krzyżują się interesy Chin, Japonii, Rosji i Stanów Zjednoczonych, a zarazem źródłem globalnej dynamiki gospodarczej i kulturowych innowacji. Przyszłość regionu – rozstrzygana między ryzykiem zbrojnej konfrontacji a perspektywą pojednania i zjednoczenia – ma istotne znaczenie dla stabilności Azji Wschodniej i ładu międzynarodowego jako takiego.