Szachy

Szachy – dwuosobowa gra strategiczna rozgrywana na kwadratowej szachownicy podzielonej na 64 naprzemiennie jasne i ciemne pola ułożone w układzie 8×8, w której każdy z graczy dowodzi armią złożoną z szesnastu bierek, a celem gry jest danie matu królowi przeciwnika. Szachy powszechnie uchodzą za jedną z najtrwalszych i najbardziej wymagających intelektualnie gier świata; łączą w sobie elementy sztuki, nauki i sportu, a uprawia je miliony ludzi na wszystkich kontynentach – zarówno tradycyjnie, przy szachownicy, jak i za pośrednictwem internetu. Międzynarodowy Komitet Olimpijski uznaje szachy za dyscyplinę sportu, a międzynarodowym zarządzaniem grą zajmuje się Międzynarodowa Federacja Szachowa (FIDE, fr. Fédération Internationale des Échecs), założona w 1924 roku.

Historia

Korzenie w Indiach i Persji

Za najdawniejszego przodka szachów uważa się czaturangę – grę, która powstała w Indiach w okresie władztwa Guptów, najpóźniej w VI stuleciu naszej ery. Nazwa czaturangi odzwierciedlała cztery rodzaje wojsk dawnej armii indyjskiej: piechotę, kawalerię, słonie bojowe i rydwany, którym w grze współczesnej odpowiadają piony, skoczki, gońce i wieże. Gra rozprzestrzeniała się na wschód, do Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, gdzie dała początek pokrewnym grom, takim jak xiangqi (szachy chińskie) i shōgi (szachy japońskie), oraz na zachód – do perskiego państwa Sasanidów, gdzie przyjęła nazwę czatrang.

Po arabskim podboju Persji w VII wieku gra została przejęta przez świat islamu pod nazwą szatrandż. Muzułmańscy uczeni i gracze stworzyli pierwszy znaczny dorobek piśmiennictwa szachowego, obejmujący traktaty o otwarciach, końcówkach i zadaniach szachowych; w tym okresie utrwaliła się również część terminologii, która przetrwała do dziś – jak perskie słowo szah (król), od którego pochodzi termin „szach".

Droga do Europy i narodziny gry nowożytnej

Do Europy szachy dotarły w IX lub X wieku, przekazywane przez mauretańską Hiszpanię, Bizancjum i szlaki handlowe basenu Morza Śródziemnego. Gra rozkwitła w średniowiecznej kulturze dworskiej, gdzie zaliczano ją do umiejętności, jakimi powinien wykazywać się człowiek szlachetnie urodzony. Około lat 1475–1500 seria przełomowych zmian zasad – wypracowanych głównie w Europie Południowej, zwłaszcza w Hiszpanii i we Włoszech – nadała hetmanowi i gońcowi współczesne, dalekosiężne możliwości ruchu, a także zmodyfikowała reguły dotyczące pionów. Zmiany te radykalnie przyspieszyły przebieg gry i ukształtowały jej postać znaną dziś jako szachy nowożytne.

XIX wiek przyniósł profesjonalizację gry sportowej. W Londynie, Paryżu i innych miastach powstawały zorganizowane kluby; międzynarodowe turnieje zapoczątkował głośny turniej londyński w 1851 roku; wprowadzono standaryzowane zegary szachowe i notację. Pierwszy oficjalnie uznany mecz o mistrzostwo świata odbył się w 1886 roku, gdy Wilhelm Steinitz pokonał Johannesa Zukertorta. W 1924 roku w Paryżu powołano do życia FIDE jako międzynarodowy organ zarządzający współzawodnictwem.

XX wiek i czasy najnowsze

W XX wieku panowanie nad światem szachów obejmowali kolejni mistrzowie, m.in. José Raúl Capablanca, Aleksander Alechin, Michaił Botwinnik oraz długa linia graczy radzieckich. Mecz Borysa Spasskiego z Amerykaninem Robertem Fischerem, rozegrany w 1972 roku w Reykjavíku w okresie zimnej wojny, wzbudził bezprecedensowe zainteresowanie na całym świecie. Późniejszymi mistrzami świata byli m.in. Anatolij Karpow, Garri Kasparow, Władimir Kramnik, Viswanathan Anand i Magnus Carlsen, którego panowanie zapoczątkowane w 2013 roku zapisało się rekordowymi osiągnięciami rankingowymi. W 2023 roku Chińczyk Ding Liren został pierwszym chińskim mistrzem świata w kategorii mężczyzn, a w 2024 roku osiemnastoletni wówczas Gukesh Dommaraju z Indii został najmłodszym mistrzem świata w historii. Równolegle rozwijały się szachy kobiece – mistrzostwa świata kobiet rozgrywane są od 1927 roku; do najwybitniejszych zawodniczek należą Vera Menchik,