Praga

Praga (czes. Praha, wym. ) – stolica i największe miasto Czech, położone w zachodniej części kraju, nad rzeką Wełtawą, w środkowej części historycznej Bohemii. Miasto liczy około 1,3 miliona mieszkańców, a jego obszar metropolitalny zamieszkuje blisko 2,1 miliona osób, co czyni je największą aglomeracją w Czechach i jedną z najludniejszych w Europie Środkowej. Praga pełni funkcję politycznego, gospodarczego, kulturalnego i naukowego centrum państwa czeskiego, będąc jednocześnie siedzibą prezydenta republiki, rządu, parlamentu oraz licznych instytucji międzynarodowych. Zabytkowe centrum miasta zostało w 1992 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Położenie geograficzne i warunki naturalne

Praga leży w środkowo-zachodniej części Czech, na Wyżynie Środkowoczeskiej, rozciągając się po obu brzegach Wełtawy na długości około 30 kilometrów w linii północ–południe. Rzeka przecina miasto w głębokiej dolinie, do której włączają się mniejsze cieki, m.in. Berounka na obrzeżach zachodnich. Rzeźba terenu miasta jest urozmaicona – Pragę cechuje szereg wzgórz, z których najwyższe to Wzgórze Białej Góry (Bílá hora, 399 m n.p.m.), a charakterystyczne dominaty tworzą między innymi Wzgórza Petřínskie z wieżą widokową i Wyszehrad nad samą Wełtawą.

Klimat miasta ma charakter umiarkowany przejściowy, z ciepłymi latami i chłodnymi, mało surowymi zimami. Średnia temperatura roczna wynosi około 9–10 °C, a średnia roczna suma opadów nie przekracza 550 mm, co sytuuje Pragę wśród stosunkowo suchych stolic Europy. Na obszarze miasta zachowały się rozległe tereny zielone, w tym parki Petřín, Stromovka czy Letná, a wełtawskie wyspy i tarasy nadbrzeżne stanowią istotny element krajobrazu urbanistycznego.

Historia

Najdawniejsze dzieje i średniowiecze

Początki osadnictwa na terenie dzisiejszej Pragi sięgają paleolitu, jednak trwałe osady słowiańskie powstały tu w VI–VII wieku. Według tradycji przekazanej przez kronikarza Kosmasa miasto zawdzięcza założenie księżnej Libuszy, która miała przepowiedzieć powstanie „miasta, którego sława dotrze do gwiazd". Historycznie zalążkiem Pragi był Zamek Praski (Pražský hrad), wzniesiony na wzgórzu Hradczanach około 880 roku przez księcia Borzywoja z rodu Przemyślidów, oraz grodzisko na Wyszehradzie, które w XI wieku za czasów Wratysława II pełniło przez pewien czas rolę głównej rezydencji władców.

W XIII wieku, za panowania Wacława I i Przemysła Ottokara II, osady położone na prawym brzegu Wełtawy uzyskały prawa miejskie, a w 1257 roku powstało Nowe Miasto pod Zamkiem Praskim (Malá Strana), lokowane przez Przemysła Ottokara II. Okres rozkwitu przyniosło panowanie Karola IV, króla Czech i cesarza rzymskiego, który w 1348 roku założył Nowe Miasto praskie (Nové Město) – wówczas jedno z największych założeń miejskich Europy – oraz utworzył Uniwersytet Karola, pierwszą instytucję akademicką w Europie Środkowej. W 1355 roku Praga stała się stolicą Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a miasto przeżywało bezprecedensowy rozwój budowlany; w tym samym stuleciu ukończono多数 budowę katedry św. Wita i uruchomiono Most Karola (1357).

Epoka husycka i nowożytność

Następstwo śmierci Karola IV przyniosło kryzys, którego wyrazem stały się wojny husyckie zapoczątkowane m.in. rewoltą praską i słynną defenestracją z 1419 roku. Miasto odgrywało wówczas kluczową rolę jako ośrodek reformacji husyckiej. Kolejny rozkwit nastąpił w XVI wieku za panowania Habsburgów, szczególnie Rudolfa II, który w 1583 roku przeniósł swoją rezydencję cesarską do Pragi, czyniąc z niej jedno z najważniejszych centrów nauki, sztuki i alchemii ówczesnej Europy. W 1584 roku zamieszkał tu astronom Tycho Brahe, a później również jego asystent Johannes Kepler.

Tragicznym punktem tej epoki był wybuch wojny trzydziestoletniej, który zapoczątkowała druga praska defenestracja z 1618 roku. Po klęsce Czechów na Białej Górze (1620) miasto utraciło znaczenie polityczne, a w warstwie społecznej narzucono mu przymusową rekatolicyzację i germanizację elit. Przełom XVIII i XIX wieku przyniósł odrodzenie narodowe Czechów, w którym Praga stała się głównym ośrodkiem czeskiego ruchu kulturalnego i językowego. W tym czasie dzielnice miasta były stopniowo łączone – w 1784 roku cztery historyczne dzielnice (Stare Miasto, Nowe Miasto, Malá Strana i Hradczany) zostały formalnie scalone w jedno miasto, a w połowie XIX wieku przyłączono Żydowskie Miasto (Josefov) i Wyszehrad.

XX wiek i czasy współczesne

28 października 1918 roku Praga ogłoszona została stolicą niepodległej Czechosłowacji. Okres międzywojenny, zwłaszcza czasy Pierwszej Republiki, to czas intensywnego rozwoju urbanistycznego i kulturalnego, który zyskał Pradze miano jednego z najważniejszych ośrodków awangardy artystycznej w Europie. II wojna światowa przyniosła niemiecką okupację (1939–1945), podczas której zniszczono lub uszkodzono wiele zabytków, a społeczność żydowska miasta została niemal całkowicie wymordowana. W maju 1945 roku miasto wyzwolono w toku praskiego powstania, w którym znaczącą rolę odegrała również Armia Czerwona.

W okresie socjalistycznej Czechosłowacji (1948–1989) Praga była stolicą państwa bloku wschodniego. Przełomowym momentem stała się Praska Wiosna 1968 roku – próba reformy socjalizmu, stłumiona przez inwazję wojsk Układu Warszawskiego. W listopadzie i grudniu 1989 roku masowe demonstracje na praskiej Wenceslau (placu Wacława) dały początek aksamitnej rewolucji, która doprowadziła do pokojowego obalenia reżimu komunistycznego. W 1993 roku, po rozpadzie Czechosłowacji, Praga została stolicą niepodległej Republiki Czeskiej. Od tego czasu miasto przeszło głęboką transformację gospodarczą i stało się jedną z najczęściej odwiedzanych stolic Europy.

Struktura urbanistyczna i zabytki

Praga dzieli się administracyjnie na 112 cadastres (dzielnicy katastralnych) grupowanych w 22 dzielnice miejskie (městské části). Historyczne rdzeń miasta tworzy dziś kilka monumentalnych zespołów:

• Zamek Praski (Hradčany) – największy zamkowy kompleks świata według Księgi rekordów Guinnessa, siedziba prezydenta Czech, z katedrą św. Wita, Wacława i Wojciecha, która jest architektoniczną dominantą miasta i narodową świątynią Czech.
• Stare Miasto (Staré Město) – z Rynkiem Staromiejskim, ratuszem ze słynnym zegarem astronomicznym (Orloj) z 1410 roku, kościołem Matki Boskiej before Tyń i monumentalnym pomnikiem Jana Husa.
• Malá Strana – dzielnica barokowych pałaców i ogrodów, z kościołem św. Mikołaja, jedną z najwybitniejszych realizacji baroku środkowoeuropejskiego.
• Wyszehrad (Vyšehrad) – dawny gród na skarpie nad Wełtawą, otoczony legendami, z cmentarzem Slavín, gdzie pochowano wielu wybitnych Czechów.
• Josefov – dawne Żydowskie Miasto z kompleksem synagog, w tym Staronová synagoga z XIII wieku, oraz starym cmentarzem żydowskim.

Symbolem miasta pozostaje Most Karola, wzniesiony w latach 1357–1402, ozdobiony barokowymi rzeźbami świętych, łączący Stare Miasto z Malą Straną. Wśród innych znanych budowli należy wymienić Taniec Dom (Tančící dům), nowoczesny budynek z lat 90. XX w. autorstwa Franka Gehry'ego, Pałac Praski (Obecní dům) w stylu secesyjnym, Teatr Narodowy czy wieżę telewizyjną na Žižkovie. Specyficzną cechą praskiej panoramy jest również usytuowana na Petřínie wieża widokowa, naśladująca sylwetkę paryskiej wieży Eiffelowskiej.

Gospodarka

Praga stanowi najbogatszy region Czech; jej produkt miejski brutto na mieszkańca jest znacząco wyższy niż średnia krajowa i należy do najwyższych w Unii Europejskiej, choć pomiar ten jest zniekształcony przez fakt, że w stolicy koncentrują się centrale przedsiębiorstw działających w całym kraju. Miasto jest siedzibą znanych firm czeskich, m.in. browaru Staropramen, a także licznych oddziałów międzynarodowych koncernów technologicznych i finansowych.

Gospodarka miasta opiera się przede wszystkim na sektorze usług: turystyce, finansach, handlu, teleinformatyce i szkolnictwie wyższym. Turystyka ma szczególne znaczenie – Pragę odwiedza rocznie kilkanaście milionów gości, co czyni ją jednym z najchętniej odwiedzanych miast Europy, choć powoduje to również problemy związane z nadmiernym obciążeniem centrum i procesem gentryfikacji historycznych dzielnic. Przemysł, dawnej skoncentrowany w dzielnicach takich jak Smíchov, Karlín czy Bubeneč, został w znacznym stopniu przeniesiony poza granice miasta.

Kultura, nauka i edukacja

Praga od wieków pełni rolę głównego ośrodka kulturalnego Czech. Działa tu liczne instytucje o znaczeniu krajowym i międzynarodowym, w tym Teatr Narodowy (Národní divadlo), Opera Państwowa, Filharmonia Czeska oraz Muzeum Narodowe. Miasto ma silne tradycje muzyczne – działał tu Wolfgang Amadeus Mozart, który prapremierę swoich oper „Don Giovanni" i „La clemenza di Tito" odbył na praskich scenach; związani z miastem byli również Antonín Dvořák i Bedřich Smetana, którego cykl poematów symfonicznych „Ma vlast" („Moją ojczyzną") zawiera słynny utwór „Vltava".

W dziedzinie literatury Praga zapisała się na kartach historii jako miasto Franza Kafki, Jaroslava Haška, Karela Čapka czy Milana Kundery. Miasto było i pozostaje miejscem złożonych relacji kulturowych czesko-niemiecko-żydowskich, które ukształtowały jego niezwykły charakter.

W Pradze działa Uniwersytet Karola (założony w 1348 roku), najstarszy w Europie Środkowej, a także Czeski Uniwersytet Techniczny, Uniwersytet Ekonomiczny, Akademia Sztuk Scenicznych i szereg innych instytucji akademickich oraz Biblioteka Narodowa Czech i Akademia Nauk Republiki Czeskiej.

Znaczenie i wpływ

Praga odgrywa istotną rolę w polityce europejskiej jako stolica państwa członkowskiego Unii Europejskiej i NATO. W mieście mieszczą się m.in. siedziba Sekretariatu Inicjatywy Trójmorza, a w przeszłości – do zakończenia zimnej wojny – działało tu układowe Dowództwo Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego.

Unikatowy zespół zabytkowy, obejmujący style od romańskiego przez gotycki, renesansowy i barokowy po secesję i architekturę współczesną, sprawia, że Praga bywa nazywana „miastem stu wież" lub „złotym miastem". Jej zabytkowe centrum, wpisane na listę UNESCO, stanowi jeden z najlepiej zachowanych zespołów staromiejskich w Europie. Miasto wywarło istotny wpływ na historię Europy Środkowej – zarówno jako ośrodek reformacji religijnej w XV wieku, jak i jako miejsce przełomowych wydarzeń politycznych XX wieku, od defenestracji przez Praską Wiosnę aż po aksamitną rewolucję. Historyczne złożenie Pragi z pięciu dawnych miast królewskich (Staré Město, Nové Město, Malá Strana, Hradčany i Vyšehrad wchodzących dziś w skład miasta) pozostało widoczne w jej strukturze i wspólnych prawach miejskich, które w 2017 roku zostały wspólnie wpisane na listę UNESCO jako „Historyczne Centrum Pragi".