Japonia

Japonia (jap. 日本， Nihon lub Nippon), oficjalnie Państwo Japonia (jap. 日本国， Nihon-koku) – wyspiarskie państwo w Azji Wschodniej, położone na zachodnim Pacyfiku, na wschód od kontynentu azjatyckiego, oddzielone od niego Morzem Japońskim. Składa się z czterech głównych wysp – Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku – oraz tysięcy mniejszych wysp, tworząc archipelag liczący łącznie 14 125 wysp. Z populacją około 123 milionów mieszkańców Japonia należy do najludniejszych państw świata, a jej stolica, Tokio, stanowi jedną z największych aglomeracji miejskich na Ziemi. Japonia jest monarchią konstytucyjną, na której czele stoi cesarz pełniący w przeważającej mierze funkcje ceremonialne, podczas gdy władzę wykonawczą sprawuje rząd parlamentarny pod kierownictwem premiera.

Etymologia i nazwa

Nazwa „Japonia" pochodzi od chińskiej wymowy znaków 日本， oznaczających „początek słońca" lub „kraj wschodzącego słońca". Określenie to odzwierciedla położenie geograficzne Japonii na wschód od kontynentu chińskiego, z perspektywy którego słońce wschodzi nad japońskim archipelagiem. Japońska nazwa kraju brzmi Nippon lub Nihon, przy czym obie zapisywane są tymi samymi znakami. Transliteracja chińskiego terminu dokonana przez Marco Polo jako „Cipangu" przybliżyła nazwę europejskim odbiorcom, a ostatecznie za pośrednictwem portugalskim i niderlandzkim przekształciła się w angielskie słowo „Japan" oraz polskie „Japonia".

Geografia i środowisko naturalne

Japonia rozciąga się na około 3000 kilometrów z północnego wschodu na południowy zachód wzdłuż wschodniej krawędzi kontynentu eurazjatyckiego. Kraj leży na styku czterech płyt tektonicznych – pacyficznej, filipińskiej, eurazjatyckiej i północnoamerykańskiej – co czyni go jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów świata. To położenie odpowiada za liczne wulkany, częste trzęsienia ziemi oraz gorące źródła, znane jako onsen. Góra Fudżi, aktywny stratowulkan wznoszący się na 3776 metrów, jest najwyższym szczytem kraju i trwałym symbolem narodowym.

Archipelag doświadcza szerokiego wachlarza klimatów – od subarktycznych warunków panujących na Hokkaido na północy po klimat subtropikalny na Okinawie na południu. Wyraźne zmiany pór roku, zaznaczane wiosennym okresem kwitnienia wiśni i kolorową jesienną szatą roślinną, mają głębokie znaczenie kulturowe. Środowisko naturalne Japonii wiąże się także z powtarzającymi się zagrożeniami, w tym tajfunami, tsunami i wstrząsami sejsmicznymi; trzęsienie ziemi i tsunami w Tōhoku w 2011 roku zaliczają się do najbardziej niszczycielskich klęsk żywiołowych w historii najnowszej. Około dwóch trzecich terytorium kraju porastają lasy, choć w dużej mierze są to lasy sztucznie nasadzone, podczas gdy grunty orne skupiają się na równinach przybrzeżnych, gdzie mieszka większość ludności.

Rozwój historyczny

Okresy starożytne i klasyczne

Osadnictwo ludzkie na japońskim archipelagu sięga dziesiątków tysięcy lat wstecz. Okres Jōmon (ok. 14 000–300 p.n.e.), nazwany od ceramiki zdobionej ornamentem sznurowym produkowanej w tej epoce, był czasem rozwoju osiadłej kultury łowców-zbieraczy. Następny okres Yayoi (ok. 300 p.n.e.–300 n.e.) przyniósł przybycie uprawy ryżu na polach zalewowych, metalurgii oraz nowych grup ludności z kontynentu azjatyckiego. Władztwo Yamato, które wyłoniło się w regionie Nara, stopniowo konsolidowało władzę i położyło fundamenty instytucji cesarskiej – jednej z najstarszych nieprzerwanych monarchii dziedzicznych świata.

Klasyczne okresy Nara (710–794) i Heian (794–1185) przyniosły rozkwit kultury dworskiej silnie zainspirowanej wzorcami chińskimi, obejmującej przyjęcie buddyzmu, chińskiego systemu pisma i konfucjańskich zasad administracji. W okresie Heian kultura arystokratyczna skupiona wokół dworu cesarskiego wydała przełomowe dzieła literackie, zwłaszcza „Opowieść o księciu Genji" Murasaki Shikibu, uważaną często za pierwszą powieść świata. Rodzime sylabariusze, hiragana i katakana, rozwinęły się w tej epoce obok znaków chińskich.

Japonia feudalna

Od końca XII wieku rzeczywista władza polityczna przeszła w ręce arystokracji wojowników. Szogunat Kamakura (1185–1333) ustanowił pierwszy rząd wojskowy, otwierając około siedem wieków rządów samurajów. Okres Muromachi (1336–1573) został zastąpiony erą Sengoku – stuleciem niemal nieustannej wojny domowej między rywalizującymi panami feudalnymi. Nieudane inwazje mongolskie z lat 1274 i 1281, odparte częściowo dzięki tajfunom, które później zmitologizowano jako kamikaze, czyli „boskie wiatry", należały do nielicznych poważnych zagrożeń militarnych ze strony obcych w tej epoce.

Okres Azuchi-Momoyama przyniósł zjednoczenie kraju pod wodzą Ody Nobunagi i Toyotomiego Hideyoshiego, zwieńczone ustanowieniem szogunatu Tokugawy przez Tokugawę Ieyasu po jego zwycięstwie w bitwie pod Sekigaharą w 1600 roku. Następujący po nim okres Edo (1603–1868) charakteryzował się scentralizowanymi rządami feudalnymi, izolacjonistyczną polityką sakoku, która poważnie ograniczała kontakty z zagranicą, oraz długotrwałym pokojem, w którym rozkwitła miejska kultura kupiecka. Teatr kabuki, drzeworyty ukiyo-e i poezja haiku wyłoniły się jako charakterystyczne formy artystyczne tej epoki.

Restauracja Meiji i modernizacja

W 1853 roku przybycie floty amerykańskiego komodora Matthew Perry'ego zmusiło Japonię do otwarcia portów dla handlu zagranicznego, podważając pozycję reżimu Tokugawy. Restauracja Meiji z 1868 roku przywróciła nominalne rządy cesarskie i uruchomiła program błyskawicznej modernizacji i industrializacji. Japonia z niezwykłą szybkością przyjęła zachodnie instytucje prawne, edukacyjne, wojskowe i przemysłowe, przekształcając się w ciągu dekad w mocarstwo. Wojna chińsko-japońska (1894–1895) i wojna rosyjsko-japońska (1904–1905) zademonstrowały zdolności militarne Japonii, a jej zwycięstwo nad Rosją było pierwszą w czasach nowożytnych klęską mocarstwa europejskiego w starciu z narodem azjatyckim. W 1910 roku Japonia anektowała Koreę i poszerzała swoje imperium przez pierwszą połowę XX wieku.

Wojny światowe i powojenna transformacja

Ekspansja imperialna Japonii zwieńczona została jej udziałem w II wojnie światowej. Po ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku Japonia walczyła z aliantami w Azji i na Pacyfiku aż do kapitulacji w sierpniu 1945 roku, po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki. Powojenna okupacja pod nadzorem aliantów zaowocowała nową konstytucją z 1947 roku, która wyrzekła się wojny, ustanowiła suwerenność narodu i przyznała rozległe prawa obywatelskie. Następujące ożywienie gospodarcze Japonii było nadzwyczaj szybkie; w latach 70. i 80. XX wieku kraj stał się drugą gospodarką świata, a japońskie korporacje osiągnęły globalną pozycję w dziedzinie motoryzacji, elektroniki i precyzyjnego przemysłu.

Ustrój i polityka

Japonia funkcjonuje w ramach ustroju konstytucyjnego, w którym cesarz pełni rolę symboliczną, pozbawioną uprawnień rządowych. Parlament (Kokkai), dwuizbowy organ ustawodawczy złożony z Izby Reprezentantów i Izby Radców, sprawuje władzę ustawodawczą. Władzę wykonawczą sprawuje gabinet, na którego czele stoi premier wybierany spośród członków parlamentu. Partia Liberalno-Demokratyczna dominuje w polityce Japonii przez większą część okresu powojennego, z krótkimi przerwami na rządy opozycji. Na czele sądownictwa stoi Sąd Najwyższy, a konstytucja z 1947 roku, często nazywana „konstytucją pokoju", zawiera artykuł 9, w którym państwo wyrzeka się prawa do prowadzenia wojny, choć interpretacja tego zapisu ewoluowała w kierunku umożliwiającym utrzymanie Sił Samoobrony.

Gospodarka

Japonia posiada jedną z największych gospodarek świata i jest wiodącym krajem w dziedzinie produkcji przemysłowej, innowacji technologicznych i finansów międzynarodowych. Po pęknięciu bańki spekulacyjnej na początku lat 90. XX wieku Japonia weszła w długi okres stagnacji gospodarczej, często określany mianem „straconych dekad". Mimo to kraj pozostaje światowym liderem w produkcji samochodów, robotyce, elektronice, instrumentach optycznych i materiałach zaawansowanych. Renomowane firmy takie jak Toyota, Sony, Honda i Nintendo zdobyły rozpoznawalność na całym świecie. Japonia należy również do największych posiadaczy aktywów zagranicznych i jest ważnym dostarczycielem oficjalnej pomocy rozwojowej. Długoterminowe wyzwania obejmują szybko starzejącą się populację, spadający wskaźnik urodzeń oraz wysokie zadłużenie publiczne w relacji do produktu krajowego brutto.

Kultura i społeczeństwo

Kultura japońska stanowi charakterystyczną syntezę rodzimych tradycji i wpływów kontynentalnych, nakładających się przez stulecia rozwoju. Tradycyjne sztuki obejmują ceremonię herbacianą, ikebanę, kaligrafię, teatr nō i kabuki oraz roz