Praag

Praag (Tsjechisch: Praha; Duits: Prag) is de hoofdstad en tevens de grootste stad van Tsjechië, gelegen in het westelijke deel van het land aan de rivier de Moldau. Met circa 1,3 miljoen inwoners binnen de stadsgrenzen en ruim 2 miljoen in de metropoolregio vormt de stad het politieke, economische, culturele en wetenschappelijke centrum van het land. De historische binnenstad van Praag, met onder meer de Praagse burcht, de Karelsbrug en het Oudstadsplein met de beroemde astronomische klok, staat sinds 1992 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Dankzij het rijk aan torens en koepels draagt de stad de bijnamen "stad van de honderd torens" en "gouden stad".

Geografie en klimaat

Praag ligt in de historische regio Bohemen, in het hartje van Centraal-Europa, op ongeveer 200 tot 400 meter boven zeeniveau. De Moldau (Tsjechisch: Vltava) doorkruist de stad in een zuid-noordelijke boog en wordt binnen de gemeentegrenzen door verschillende bruggen overspannen, waarvan de Karelsbrug de bekendste is. De stad is gebouwd op beide oevers van de rivier en wordt gekenmerkt door heuvelachtig terrein, met als bekendste verhogingen de Petřín-heuvel en het Vyšehrad-plateau.

Het klimaat van Praag is gematigd en kent kenmerken van zowel een zeeklimaat als een landklimaat. De zomers zijn doorgaans warm met gemiddelde temperaturen rond 20 °C in juli, terwijl de winters koud en bewolkt zijn, met gemiddelden rond het vriespunt in januari. De jaarlijkse neerslag bedraagt gemiddeld zo'n 500 millimeter, verdeeld over het hele jaar, met een relatief droge periode in de late winter.

Geschiedenis

De vroegste geschiedenis van Praag verweeft legende en archeologie. Volgens de Tsjechische overlevering zou de vorstin Libuše de stad hebben gesticht op de plek waar zij "een stad wiens glorie tot de sterren reikt" voorzag. Feitelijk ontstonden de eerste nederzettingen op deze plek in de vroege middeleeuwen; rond 880 liet de Přemyslidische vorst Bořivoj op de linkeroever van de Moldau een burcht bouwen, de kern van de huidige Praagse burcht. In de tiende eeuw ontwikkelde Praag zich tot een belangrijk handelscentrum en in 973 werd de stad de zetel van een bisdom.

Een eerste bloeiperiode beleefde Praag in de veertiende eeuw onder de Boheemse koning en Duitse keizer Karel IV uit het huis Luxemburg. Hij verhief de stad tot hoofdstad van het Heilige Roomse Rijk, stichtte in 1348 de Karelsuniversiteit – de oudste universiteit van Midden-Europa – en liet de Nieuwe Stad (Nové Město) en de Karelsbrug aanleggen, waarmee Praag uitgroeide tot een van de grootste en meest welvarende steden van Europa. Na Karels dood leidde de oprichting van de hussitische beweging, genoemd naar de in 1415 als ketter verbrande Jan Hus, tot ingrijpende godsdienstoorlogen waarin Praag een centrale rol speelde; de Eerste Praagse Defenestratie van 1419 vormde de aanleiding voor de Hussitische Oorlogen.

In de zestiende eeuw kende de stad een tweede culturele hoogtijdijd onder keizer Rudolf II van Habsburg, die in 1583 zijn residentie naar Praag verplaatste en de stad tot een centrum van alchemie, astronomie en kunst maakte. De Tweede Praagse Defenestratie van 1618, waarbij habsburgse ambtsdragers uit een raam van de burcht werden geworpen, luidde de Dertigjarige Oorlog in; na de Slag op de Witte Berg in 1620 werd de stad opnieuw stevig in het katholieke habsburgse rijk geïntegreerd. In 1784 werden de tot dan toe zelfstandige stadsdelen Oude Stad, Nieuwe Stad, Malá Strana (Kleine Zijde) en Hradčany samengevoegd tot één gemeente.

In de negentiende eeuw groeide Praag door de industrialisering snel en werd de stad een brandpunt van de Tsjechische nationale wedergeboorte, met de oprichting van onder meer het Tsjechische Nationale Theater. Na de Eerste Wereldoorlog werd Praag in 1918 de hoofdstad van de nieuw gestichte republiek Tsjecho-Slowakije. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de stad door nazi-Duitsland bezet; de omvangrijke Joodse gemeenschap werd grotendeels in de Holocaust vermoord. Op 5 mei 1945 brak in Praag een volksopstand uit, waarna de stad op 9 mei door het Rode Leger werd bevrijd.

Na de communistische machtsovername van 1948 bleef Praag de hoofdstad van het socialistische Tsjecho-Slowakije. In augustus 1968 werd de hervormingsbeweging die bekendstaat als de Praagse Lente met geweld neergeslagen door een inval van troepen van het Warschaupact. Op 17 november 1989 vormden studentendemonstraties in Praag het startpunt van de Fluwelen Revolutie, die het einde van het communistische bewind inluidde. Na de vreedzame splitsing van Tsjecho-Slowakije werd Praag op 1 januari 1993 de hoofdstad van de onafhankelijke Tsjechische Republiek. In 2002 werd de stad getroffen door zware overstromingen van de Moldau, die aanzienlijke schade veroorzaakten maar ook leidden tot grootschalige restauratie en waterbeheersmaatregelen.

Stadsstructuur en bestuur

Praag is een eigen administratieve eenheid binnen Tsjechië: de stad vormt zowel een regio als een gemeente en is onderverdeeld in 22 stadsdistricten (městské části) en talloze historische wijken. Tot de bekendste delen behoren de Oude Stad (Staré Město) met het Oudstadsplein en de Joodse wijk Josefov, de Nieuwe Stad met het Wenceslausplein, de Kleine Zijde (Malá Strana) aan de voet van de burcht, de burchtwijk Hradčany en het zuidelijk gelegen Vyšehrad met zijn historische vesting.

Aan het hoofd van de gemeente staat een burgemeester (primátor), die wordt gekozen door de gemeenteraad. De Praagse Burcht (Pražský hrad) huisvest het kantoor van de president van de republiek, terwijl het parlement, de regering en de hoogste rechtscolleges in de stad zetelen.

Bevolking

Praag telt ruim 1,3 miljoen inwoners en is met aanzienlijke afstand de grootste stad van Tsjechië; het grootstedelijk gebied herbergt naar schatting meer dan twee miljoen mensen, ongeveer een vijfde van de totale bevolking van het land. De stad heeft van oudsher een gemengde bevolking gekend, met Duitse, Joodse en Tsjechische gemeenschappen. Tegenwoordig wonen er ook aanzienlijke groepen Oekraïners, Slowaken, Russen en mensen van andere nationaliteiten. De overgrote meerderheid van de bevolking behoort tot geen enkele kerkgenootschap of hangt het rooms-katholicisme aan.

Economie en infrastructuur

Praag is het economische centrum van Tsjechië en behoort tot de welvarendste regio's van de Europese Unie. De economie wordt gedomineerd door de dienstensector, met name financiële dienstverlening, IT, handel en toerisme. Veel internationale ondernemingen hebben hun regionale hoofdkantoor of een重要 vestiging in de stad. Het toerisme is van groot belang: vóór de coronapandemie ontving Praag jaarlijks miljoenen bezoekers, wat de stad tot een van de best bezochte steden van Europa maakte.

De stad beschikt over een uitgebreid openbaar vervoersnetwerk, bestaande uit drie metrolijnen, een dicht tramnetwerk, buslijnen en forensentreinen. De internationale luchthaven Václav Havel Praag, de voormalige luchthaven Ruzyně, is het belangrijkste luchtknooppunt van Tsjechië. Praag ligt eveneens aan belangrijke spoor- en snelwegverbindingen tussen West-Europa en Oost-Europa.

Cultuur en bezienswaardigheden

Praag geldt als een van de best bewaarde historische steden van Europa en herbergt architectuur uit vrijwel alle stijlperioden, van romaanse en gotische bouwwerken via renaissance- en barokgebouwen tot jugendstil en moderne architectuur. Tot de bekendste monumenten behoren de Praagse burcht, volgens sommige overzichten het grootste burchtcomplex ter wereld, met daarin de gotische Sint-Vituskathedraal; de Karelsbrug uit de veertiende eeuw met zijn rij barokke heiligenbeelden; het Oudstadsplein met de Týn-kerk en de astronomische klok van 1410, de oudste nog werkende astronomische klok ter wereld; en de Josefov, de goed bewaard gebleven Joodse wijk met meerdere synagogen en de oude Joodse begraafplaats.

De stad is onlosmakelijk verbonden met tal van schrijvers en componisten. Franz Kafka werd in Praag geboren en de stad speelt een centrale rol in zijn werk; ook Jaroslav Hašek, Karel Čapek, Bohumil Hrabal en Milan Kundera zijn aan Praag verbonden. Componisten als Bedřich Smetana – wiens symfonisch gedicht Vltava de Moldau muzikaal verbeeldt – en Antonín Dvořák hebben de muzikale identiteit van de stad mede gevormd. Het Praagse Voorjaar, een internationaal muziekfestival dat sinds 1946 jaarlijks wordt gehouden, het Tsjechische Philharmonische Orkest in het Rudolfinum en het Nationale Theater behoren tot de voornaamste culturele instellingen van het land.

Onderwijs en wetenschap

Naast de in 1348 gestichte Karelsuniversiteit telt Praag een groot aantal andere instellingen voor hoger onderwijs, waaronder de Tsjechische Technische Universiteit, de Universiteit voor Chemische Technologie en de Economische Universiteit. De stad huisvest verder tal van onderzoeksinstituten van de Tsjechische Academie van Wetenschappen en geldt daarmee als het wetenschappelijke centrum van het land.

Sport

In Praag zijn meerdere sportverenigingen van Europese allure gevestigd, waaronder de voetbalclubs AC Sparta Praha en SK Slavia Praha en diverse ijshockeyclubs; ijshockey geniet in de stad grote populariteit. Praag was al meerdere keren gaststad van internationale toernooien, zoals het wereldkampioenschap ijshockey. Daarnaast staat de stad bekend om de jaarlijkse Praagse Marathon, die deelnemers langs de historische binnenstad voert.

Betekenis en erfenis

Praag neemt in de geschiedenis van Centraal-Europa een bijzondere plaats in. De stad was eeuwenlang de residentie van Boheemse koningen en Roomse keizers, bakermat van de hussitische reformatie, toneel van de Dertigjarige Oorlog en later van de Praagse Lente en de Fluwelen Revolutie – gebeurtenissen van Europese betekenis. Als hoofdstad van Tsjecho-Slowakije en daarna van Tsjechië belichaamt Praag de politieke en culturele lotgevallen van de Tsjechische natie. Vandaag de dag is de stad een van de belangrijkste toeristische bestemmingen van Europa en een levendig symbool van de samensmelting van Tsjechische, Duitse en Joodse cultuur in het hart van het continent.