Alberta

Alberta là một trong mười tỉnh bang của Canada, tọa lạc tại miền Tây Canada và cùng với Saskatchewan và Manitoba hợp thành một trong ba tỉnh bang Đồng bằng (Prairie) của quốc gia này. Tỉnh bang giáp Saskatchewan ở phía đông, British Columbia ở phía tây, Lãnh thổ Tây Bắc (Northwest Territories) ở phía bắc và bang Montana của Hoa Kỳ ở phía nam. Alberta nổi tiếng với trữ lượng dầu mỏ và khí tự nhiên khổng lồ, cảnh quan hùng vĩ của Dãy núi Rocky cùng ngành chăn nuôi bò phát triển vượt bậc. Thủ phủ của tỉnh là Edmonton, còn thành phố lớn nhất là Calgary.

Từ nguyên và nguồn gốc hình thành tỉnh bang

Tên gọi của tỉnh bang bắt nguồn từ Công chúa Louise Caroline Alberta, người con thứ tư của Nữ hoàng Victoria. Năm 1876, Toàn quyền Canada khi đó là Lord Dufferin đã đặt tên Khu Alberta (District of Alberta) – khi đó vẫn thuộc Lãnh thổ Tây Bắc – theo tên của công chúa. Chồng của Công chúa Louise là Hầu tước xứ Lorne từng giữ chức Toàn quyền Canada từ năm 1878 đến năm 1883, càng củng cố mối liên hệ giữa tên gọi này và gia đình phó vương.

Ngày 1 tháng 9 năm 1905, Quốc hội Canada thông qua Đạo luật Alberta (Alberta Act), chính thức tách Alberta khỏi Lãnh thổ Tây Bắc và tiếp nhận nơi đây trở thành tỉnh bang thứ chín của liên bang; Saskatchewan gia nhập cùng ngày với tư cách tỉnh bang thứ mười. Thời kỳ mới thành lập, nông nghiệp là trụ cột kinh tế chủ đạo của tỉnh bang non trẻ; lượng lớn người định cư từ Đông Âu, Hoa Kỳ và miền Đông Canada kéo về khai khẩn và canh tác ruộng đồng.

Địa lý và khí hậu

Với diện tích khoảng 661.848 km², Alberta là tỉnh bang lớn thứ sáu của Canada. Địa hình tỉnh bang có thể chia đại thành ba vùng tự nhiên:

Vùng núi phía tây: Dãy núi Rocky chạy theo hướng bắc–nam dọc theo ranh giới phía tây của tỉnh, là nơi tọa lạc của Vườn quốc gia Banff, Vườn quốc gia Jasper và Vườn quốc gia Waterton Lakes cùng nhiều vườn quốc gia khác. Đỉnh cao nhất của tỉnh là núi Columbia, cao khoảng 3.747 mét so với mực nước biển.

Vùng đồng bằng trung tâm: Phía đông chân đồi Rocky là những cánh đồng cỏ và đồng bằng rộng lớn, nơi tập trung các hoạt động nông nghiệp và chăn nuôi của tỉnh. Đất đai nơi đây cực kỳ phì nhiêu, khiến vùng trở thành một trong những khu vực sản xuất ngũ cốc quan trọng nhất của Canada.

Vùng rừng phương bắc: Bắc Alberta được bao phủ bởi những cánh rừng lá kim và đất ngập nước mênh mông, qua đó hệ thống sông Mackenzie đổ nước. Dự án khai thác cát dầu Athabasca nằm ở phía đông bắc của vùng này.

Xét về khí hậu, Alberta nằm trong đới khí hậu lục địa, đặc trưng bởi mùa đông dài và lạnh, mùa hè ngắn và ấm. Phía nam tỉnh chịu ảnh hưởng của gió Chinook – loại gió có thể khiến nhiệt độ mùa đông tăng vọt chỉ trong vài giờ, tạo ra các đợt ấm bất thường giữa mùa đông. Thủ phủ Edmonton có mùa tuyết tương đối dài, còn thành phố Lethbridge ở phía nam nổi tiếng với tần suất gió lớn cao. Phần lớn diện tích tỉnh sử dụng múi giờ Núi (Mountain Time).

Lịch sử

Thời kỳ bản địa: Rất lâu trước khi người châu Âu đến, vùng đất ngày nay là Alberta đã có con người sinh sống; bằng chứng khảo cổ học cho thấy sự hiện diện của con người kéo dài hơn mười nghìn năm. Trên đồng bằng, Liên minh Blackfoot – gồm các quốc gia Siksika, Kainai và Piikani – cùng với các dân tộc Stoney Nakoda và Tsuut'ina sống bằng nghề săn bò rừng (bison); ở phía bắc, người Cree và người Dene (Chipewyan) sinh sống bằng nghề đánh cá, săn bắn và hái lượm. Cộng đồng người Métis cũng hình thành trong thời kỳ buôn bán lông thú. Di chỉ Head-Smashed-In Buffalo Jump ở nam Alberta lưu giữ truyền thống săn bò rừng tập thể cổ xưa, đã được UNESCO đưa vào Danh sách Di sản Thế giới năm 1990.

Thời kỳ buôn bán lông thú: Các thương nhân lông thú người châu Âu bắt đầu thâm nhập khu vực này vào cuối thế kỷ 18. Năm 1754, Anthony Henday của Công ty Vịnh Hudson trở thành một trong những nhà thám hiểm châu Âu đầu tiên được ghi nhận đã đến vùng đồng bằng. Tiếp đó là giai đoạn cạnh tranh giữa Công ty Tây Bắc (North West Company) và Công ty Vịnh Hudson; sau khi hai công ty sáp nhập vào năm 1821, Công ty Vịnh Hudson nắm độc quyền thương mại trong toàn khu vực.

Gia nhập liên bang và lập tỉnh: Năm 1870, liên bang Canada non trẻ mua lại Đất Rupert (Rupert's Land) từ Công ty Vịnh Hudson, đưa vùng Alberta vào phạm vi tài phán của Canada với tư cách một phần của Lãnh thổ Tây Bắc. Việc xây dựng tuyến đường sắt Canadian Pacific trong thập niên 1880 đã thúc đẩy làn sóng nhập cư; việc thành lập Khu suối nước nóng Banff (sau này là Vườn quốc gia Banff) vào năm 1885 đánh dấu sự khởi đầu của ngành du lịch hiện đại. Từ cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, lượng lớn người định cư đến từ Ukraine, Đức, các nước Bắc Âu, Anh và Hoa Kỳ đổ về, khiến dân số tăng trưởng nhanh, đỉnh cao là việc chính thức lập tỉnh vào năm 1905.

Thời đại dầu mỏ: Các mỏ dầu phát hiện tại Turner Valley năm 1914 và 1936 đã khai mở nền công nghiệp dầu mỏ của Alberta. Năm 1947, giếng khoan Leduc No. 1 phun trào dòng dầu thương mại với sản lượng lớn, làm thay đổi cơ cấu kinh tế của tỉnh, để dầu mỏ và khí tự nhiên dần thay thế nông nghiệp trở thành trụ cột kinh tế. Việc phát triển thương mại quy mô lớn các mỏ cát dầu Athabasca sau đó càng củng cố vị thế của Alberta như trung tâm năng lượng của Canada.

Phân cấp hành chính và các thành phố chính

Alberta được chia thành khoảng 350 đơn vị hành chính cấp đô thị, bao gồm các thành phố, thị trấn, làng và khu đô thị nông thôn (municipal district). Các thành phố chủ yếu của tỉnh gồm:

• Edmonton: Thủ phủ tỉnh bang, tọa lạc bên sông Bắc Saskatchewan, dân số khoảng 1,1 triệu người. Là nơi đặt chính quyền tỉnh, Edmonton là cửa ngõ đến miền Bắc Canada và đầu mối giao nhận – logistics quan trọng, đồng thời sở hữu West Edmonton Mall – một trong những trung tâm thương mại lớn nhất Bắc Mỹ.
• Calgary: Thành phố lớn nhất tỉnh, dân số vùng đô thị vượt 1,