Kanada

Kanada (ang. i fr. Canada) – suwerenne państwo w Ameryce Północnej, składające się z dziesięciu prowincji i trzech terytoriów, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego przez Ocean Arktyczny po Ocean Spokojny, co czyni je drugim pod względem całkowitej powierzchni państwem świata. Licząca około 40 milionów mieszkańców Kanada charakteryzuje się społeczeństwem wielokulturowym, demokracją parlamentarną oraz wysokim poziomem życia. Jej południowa granica ze Stanami Zjednoczonymi jest najdłuższą lądową granicą międzypaństwową na świecie, a oba kraje łączą jedne z najbardziej rozbudowanych stosunków gospodarczych i kulturowych między sąsiadującymi państwami.

Etymologia

Nazwa „Kanada" pochodzi od słowa kanata z języka irokeskiego doliny rzeki Świętego Wawrzyńca, oznaczającego „wioskę" lub „osadę". Terminu po raz pierwszy użył francuski odkrywca Jacques Cartier w 1535 roku, gdy tubylczy mieszkańcy wskazali mu drogę do wioski Stadacona, na miejscu której dziś leży miasto Quebec. Cartier następnie rozszerzył użycie tego słowa na cały region wzdłuż rzeki Świętego Wawrzyńca. Nazwa została formalnie przyjęta dla Dominium Kanady wraz z utworzeniem Konfederacji w 1867 roku.

Geografia i klimat

Kanada zajmuje północną część Ameryki Północnej i obejmuje około 9,98 miliona kilometrów kwadratowych. Posiada najdłuższą linię brzegową na świecie, oblewaną przez trzy oceany: Atlantycki, Spokojny i Arktyczny. Kraj graniczy lądowo ze Stanami Zjednoczonymi na południu oraz – poprzez amerykański stan Alaska – na północnym zachodzie.

Krajobraz Kanady jest wyjątkowo zróżnicowany i obejmuje kilka głównych regionów fizjograficznych: Tarczę Kanadyjską, rozległy obszar starożytnych skał prekambryjskich pokrywający niemal połowę kraju; Niziny Wewnętrzne; Kordylierę Zachodnią, w tym Góry Skaliste; Archipelag Arktyczny; Nizinę Wielkich Jezior i Rzeki Świętego Wawrzyńca oraz Wyżyny Appalachów na wschodzie.

Klimat Kanady znacznie różni się w zależności od regionu. Większość zamieszkanych obszarów południowych doświadcza czterech wyraźnych pór roku, z mroźnymi zimami i ciepłymi latami, podczas gdy regiony północne charakteryzują się długimi, surowymi zimami typowymi dla klimatu subpolarnego i polarnego. Duża część zachodniej Kanady to półsuche stepy prerii, a wybrzeże Pacyfiku cieszy się umiarkowanym klimatem morskim, łagodzonym przez prądy oceaniczne.

Ludy tubylcze

Terytorium dzisiejszej Kanady od tysiącleci zamieszkiwane jest przez ludy rdzenne. Dowody archeologiczne i genetyczne wskazują na obecność człowieka w północnej części kontynentu co najmniej od 13 tysięcy lat. Rdzennych mieszkańców Kanady z reguły dzieli się na trzy szerokie grupy: Pierwsze Narody, Inuitów oraz Metysów. Ludy te rozwinęły zróżnicowane społeczeństwa, języki, sieci handlowe i tradycje duchowe przystosowane do środowisk od deszczowych lasów wybrzeża Pacyfiku po arktyczną tundrę. W chwili trwałego kontaktu z Europejczykami pod koniec XV i w XVI wieku ludność tubylcza szacowana jest na 200 tysięcy do dwóch milionów osób. Kultury rdzenne głęboko ukształtowały wczesne wzorce handlu, eksploracji i osadnictwa, a współczesna Kanada uznaje prawa ludów tubylczych w ramach swojej konstytucji.

Odkrycia i kolonizacja europejska

Pierwsze udokumentowane przybycie Europejczyków nastąpiło około 1000 roku n.e. dzięki nordyckim odkrywcom, którzy założyli krótkotrwałą osadę w L'Anse aux Meadows na dzisiejszej Nowej Funlandii. Systematyczna eksploracja europejska rozpoczęła się w 1497 roku od wypraw Johna Cabota pod patronatem angielskim, a następnie wypraw Jacques'a Cartiera w służbie Francji w latach 1534–1542.

Stałe osadnictwo europejskie rozpoczęło się na początku XVII wieku. Samuel de Champlain założył miasto Quebec w 1608 roku, tworząc rdzeń Nowej Francji, podczas gdy interesy angielskie rozwijały się na Nowej Funlandii i wokół Zatoki Hudsona. Społeczność kolonialna Francji rosła wokół handlu futrami, opierając się na sojuszach z narodami tubylczymi, takimi jak Huroni (Wendatowie) i Algonkinowie.

Zmagania między Wielką Brytanią a Francją o dominację na kontynencie kulminowały w wojnie siedmioletniej (1756–1763). Po brytyjskim zwycięstwie na Równinach Abrahama w 1759 roku i traktacie paryskim w 1763 roku Francja przekazała większość swoich posiadłości w Ameryce Północnej Wielkiej Brytanii. Ustawa o Quebecu z 1774 roku zagwarantowała francuskojęzycznej, katolickiej ludności wolność religijną oraz instytucje prawa cywilnego, kładąc trwałe podstawy dwujęzycznego charakteru Kanady.

Po rewolucji amerykańskiej około 50 tysięcy lojalistów Zjednoczonego Imperium przeniosło się na północ, istotnie zmieniając równowagę demograficzną. Ustawa konstytucyjna z 1791 roku podzieliła kolonię na Górną Kanadę (w przeważającej mierze anglojęzyczną) i Dolną Kanadę (w przeważającej mierze francuskojęzyczną).

Konfederacja i budowanie państwa

1 lipca 1867 roku Brytyjska Ustawa o Ameryce Północnej zjednoczyła Prowincję Kanady (podzieloną na Ontario i Quebec) z Nową Szkocją i Nowym Brunszwikiem, tworząc Dominium Kanady – autonomiczną konfederację w ramach Imperium Brytyjskiego. Nowe państwo szybko się rozrastało: Manitoba i Terytoria Północno-Zachodnie przyłączyły się w 1870 roku, Kolumbia Brytyjska w 1871 roku, Wyspa Księcia Edwarda w 1873 roku, a w 1905 roku z Terytoriów wydzielono Alberty