Kanada

Kanada ialah sebuah negara berdaulat di Amerika Utara yang terdiri daripada sepuluh provinsi dan tiga wilayah, terbentang dari Lautan Atlantik di timur hingga Lautan Pasifik di barat, dan ke utara hingga ke Lautan Artik, menjadikannya negara kedua terbesar di dunia dari segi keluasan keseluruhan. Dengan penduduk sebanyak kira-kira 40 juta orang, Kanada dicirikan oleh masyarakat berbilang budaya, sistem demokrasi berparlimen, dan taraf hidup yang tinggi. Sempadan selatannya dengan Amerika Syarikat merupakan sempadan darat antarabangsa terpanjang di dunia, dan kedua-dua negara menikmati hubungan ekonomi dan budaya yang antara paling meluas antara mana-mana negara jiran.

Etimologi

Nama "Kanada" berasal daripada perkataan bahasa Iroquois St. Lawrence, iaitu kanata, yang bermaksud "kampung" atau "petempatan". Istilah ini pertama kali digunakan oleh peneroka Perancis Jacques Cartier pada tahun 1535, apabila penduduk peribumi menunjukkan kepadanya arah kampung Stadacona, iaitu lokasi Bandar Quebec pada hari ini. Cartier seterusnya menggunakan perkataan tersebut untuk merujuk kepada kawasan yang lebih luas di sepanjang Sungai St. Lawrence. Nama ini secara rasminya diguna pakai untuk Dominion Kanada berikutan Konfederasi pada tahun 1867.

Geografi dan Iklim

Kanada menduduki bahagian utara benua Amerika Utara dengan keluasan kira-kira 9.98 juta kilometer persegi. Negara ini memiliki garis pantai terpanjang di dunia, bersempadan dengan tiga lautan: Atlantik, Pasifik, dan Artik. Kanada berkongsi sempadan darat dengan Amerika Syarikat di selatan serta, melalui negeri Alaska milik Amerika Syarikat, di barat laut.

Landskap Kanada amat pelbagai, merangkumi beberapa kawasan fizikografi utama: Perisai Kanada, iaitu kawasan luas batuan Prakambria purba yang meliputi hampir separuh daripada negara; Dataran Pedalaman; Cordillera Barat, termasuk Banjaran Rocky; Kepulauan Artik; Tanah Rendah Tasik-Tasik Besar–St. Lawrence; dan Tanah Tinggi Appalachia di timur.

Iklim Kanada berbeza secara ketara mengikut kawasan. Kebanyakan kawasan selatan yang berpenduduk mengalami empat musim yang jelas, dengan musim sejuk yang dingin dan musim panas yang hangat, manakala kawasan utara mengalami musim sejuk yang panjang dan teruk, ciri khas iklim subartik dan Artik. Sebahagian besar Kanada barat merupakan padang rumput separuh gersang, manakala pantai Pasifik menikmati iklim maritim sederhana yang dipengaruhi oleh arus lautan.

Orang Asal

Wilayah Kanada pada hari ini telah didiami oleh orang asal selama beribu-ribu tahun. Bukti arkeologi dan genetik menunjukkan kehadiran manusia di bahagian utara Amerika Utara sekurang-kurangnya 13,000 tahun yang lalu. Orang asal Kanada secara amnya dikategorikan kepada tiga kumpulan besar: Bangsa Pertama (First Nations), Inuit, dan Métis. Kaum-kaum ini telah membangunkan masyarakat, bahasa, rangkaian perdagangan, dan tradisi rohani yang pelbagai, yang disesuaikan dengan persekitaran daripada hutan hujan pantai Pasifik hingga tundra Artik. Pada zaman hubungan berterusan dengan Eropah bermula pada akhir abad kelima belas dan keenam belas, penduduk peribumi dianggarkan berjumlah antara 200,000 hingga dua juta orang. Budaya peribumi telah memberikan pengaruh mendalam terhadap corak awal perdagangan, penerokaan, dan petempatan, dan Kanada kontemporari mengiktiraf hak orang asal dalam rangka perlembagaannya.

Penerokaan dan Penjajahan Eropah

Ketibaan Eropah yang pertama didokumenkan ialah oleh peneroka Norse sekitar tahun 1000 Masihi, yang menubuhkan sebuah petempatan berumur pendek di L'Anse aux Meadows di wilayah Newfoundland pada hari ini. Penerokaan Eropah secara sistematik bermula pada tahun 1497 dengan pelayaran John Cabot di bawah naungan Inggeris, diikuti oleh ekspedisi Jacques Cartier bagi pihak Perancis antara tahun 1534 dan 1542.

Petempatan Eropah yang kekal bermula pada awal abad ketujuh belas. Samuel de Champlain menubuhkan Bandar Quebec pada tahun 1608, meletakkan asas kepada New France, manakala kepentingan Inggeris berkembang di Newfoundland dan di sekitar Teluk Hudson. Masyarakat kolonial Perancis tumbuh di sekitar perdagangan bulu, yang disokong oleh pakatan dengan bangsa peribumi seperti Huron-Wendat dan Algonquin.

Perebutan antara Britain dan Perancis bagi penguasaan benua memuncak dalam Perang Tujuh Tahun (1756–1763). Berikutan kemenangan British di Dataran Abraham pada tahun 1759 dan Perjanjian Paris pada tahun 1763, Perancis menyerahkan sebahagian besar jajahannya di Amerika Utara kepada Britain. Akta Quebec 1774 menjamin kebebasan beragama dan institusi undang-undang sivil kepada penduduk berbahasa Perancis beragama Katolik, sekali gus meletakkan asas yang kekal kepada watak dwibahasa Kanada.

Selepas Revolusi Amerika, kira-kira 50,000 Loyalis Empayar Bersatu berhijrah ke utara dan mengubah keseimbangan demografi secara ketara. Akta Perlembagaan 1791 membahagikan tanah jajahan itu kepada Kanada Hulu (kebanyakannya berbahasa Inggeris) dan Kanada Hilir (kebanyakannya berbahasa Perancis).

Konfederasi dan Pembinaan Negara

Pada 1 Julai 1867, Akta Amerika Utara British menyatukan Provinsi Kanada (yang dipecahkan kepada Ontario dan Quebec) bersama Nova Scotia dan New Brunswick untuk menubuhkan Dominion Kanada, sebuah konfederasi yang memerintah sendiri dalam Empayar British. Negara baharu ini berkembang dengan pesat: Manitoba dan Wilayah Barat Laut menyertai pada tahun 1870, British Columbia pada tahun 1871, Pulau Putera Edward pada tahun 1873, dan pada tahun 1905 Alberta dan Saskatchewan diwujudkan daripada wilayah-wilayah tersebut. Newfoundland kekal sebagai dominion berasingan sehingga menyertai Kanada pada tahun 1949, manakala Nunavut diwujudkan daripada bahagian timur Wilayah Barat Laut pada tahun 1999.

Pembinaan Kereta Api Pasifik Kanada, yang siap pada tahun 1885, menghubungkan negara muda itu dari laut ke laut serta membolehkan petempatan di padang rumput barat. Negara ini turut mengalami penghijrahan besar-besaran dari Eropah, Asia, dan Amerika Syarikat, walaupun dasar-dasar awal—seperti cukai kepala ke atas pendatang Cina dan sistem sekolah asrama untuk kanak-kanak peribumi—mencerminkan sikap diskriminasi yang sejak itu diakui dan ditolak secara rasmi oleh Kanada.

Sejarah Moden

Kanada menyumbang secara besar-besaran dalam kedua-dua Perang Dunia. Semasa Perang Dunia Pertama, lebih 600,000 rakyat Kanada berkhidmat, dan Pertempuran Bukit Vimy pada tahun 1917 menjadi detik kenegaraan yang menentukan. Statut Westminster 1931 memberikan Kanada autonomi perundangan sepenuhnya, dan semasa Perang Dunia Kedua lebih sejuta rakyat Kanada memakai seragam, dengan negara ini muncul sebagai kuasa perindustrian dan tentera laut yang penting.

Era pasca perang menyaksikan transformasi yang luar biasa. Newfoundland menyertai Konfederasi pada tahun 1949. Kanada mengguna pakai bendera daun mapel yang tersendiri pada tahun 1965, menubuhkan dwibahasa rasmi melalui Akta Bahasa Rasmi 1969, dan meneruskan dasar multikulturalisme rasmi bermula pada tahun 1971. Patriasi perlembagaan pada tahun 1982, bersama-sama Piagam Hak dan Kebebasan Kanada, menyempurnakan kemerdekaan undang-undang negara ini, walaupun kedudukan Quebec dalam Konfederasi kekal dipertikaikan, sehingga memuncak dalam dua pungutan suara mengenai kedaulatan pada tahun 1980 dan 1995, dengan yang kedua dikalahkan dengan majoriti paling tipis.

Kerajaan dan Politik

Kanada ialah sebuah demokrasi berparlimen dengan raja berperlembagaan. Raja United Kingdom berkhidmat sebagai ketua negara secara formal, yang diwakili di Kanada oleh Gabenor Jeneral, manakala kuasa eksekutif dijalankan oleh Perdana Menteri, yang mengetuai parti yang mendapat kepercayaan Dewan Rakyat yang dipilih. Parlimen Kanada berbentuk dwidewan, terdiri daripada Dewan Rakyat dan Senat yang dilantik.

Sistem persekutuan Kanada membahagikan kuasa antara kerajaan pusat dan sepuluh provinsi, yang setiap satunya mempunyai badan perundangan sendiri serta bidang kuasa yang besar dalam perkara seperti penjagaan kesihatan, pendidikan, dan sumber asli. Tiga wilayah—Yukon, Wilayah Barat Laut, dan Nunavut—mempunyai kerajaan yang diberikan kuasa devolusi dengan bidang kuasa yang lebih terhad. Mahkamah Agung Kanada, yang ditubuhkan pada tahun 1875, berkhidmat sebagai mahkamah rayuan terakhir.

Parti-parti nasional utama dari segi sejarah ialah Parti Liberal dan Parti Konservatif, di samping parti serantau seperti Bloc Québécois dan Parti Demokratik Baharu.

Ekonomi

Kanada memiliki salah satu ekonomi termaju terbesar di dunia, yang dicirikan oleh tahap kebebasan ekonomi yang tinggi dan penggabungan yang rapat dengan pasaran global. Sebagai ahli Kumpulan Tujuh (G7), Pertubuhan untuk Kerjasama dan Pembangunan Ekonomi (OECD), dan forum Kerjasama Ekonomi Asia Pasifik (APEC), Kanada mengekalkan hubungan perdagangan yang meluas, dengan Amerika Syarikat menyumbang sebahagian besar eksportnya di bawah rangka kerja termasuk Perjanjian Kanada–Amerika Syarikat–Mexico (CUSMA).

Ekonomi Kanada kaya dengan sumber asli. Negara ini antara pengeluar tenaga terulung di dunia, termasuk petroleum, gas asli, dan hidroelektrik, serta pengeksport utama galian, kayu balak, dan produk pertanian seperti gandum dan kanola. Sektor perkilangan, terutamanya di Ontario dan Quebec, menyumbang secara ketara kepada keluaran, manakala sektor perkhidmatan—termasuk kewangan, teknologi, dan telekomunikasi—merupakan penyumbang terbesar kepada keluaran dalam negara kasar. Pusat kewangan utama termasuk Toronto, yang menempatkan Bursa Saham Toronto, antara yang terbesar di dunia dari segi permodalan pasaran. Dolar Kanada merupakan antara mata wang yang paling banyak didagangkan di peringkat global.

Demografi dan Masyarakat

Penduduk Kanada yang berjumlah kira-kira 40 juta orang teragih secara tidak sekata, dengan sebahagian besar tinggal dalam lingkungan kira-kira 200 kilometer dari sempadan Amerika Syarikat. Kawasan metropolitan terbesar ialah Toronto, Montreal, dan Vancouver, yang setiap satunya menjadi pusat utama penghijrahan dan aktiviti ekonomi.

Kanada merupakan antara negara paling pelbagai etnik di dunia akibat tahap penghijrahan yang tinggi secara berterusan. Kira-kira satu daripada lima rakyat Kanada dilahirkan di luar negara. Bancian tahun 2021 melaporkan bahawa lebih satu perempat rakyat Kanada mengenal pasti diri sebagai minoriti tampak, dan lebih 200 asal usul etnik diwakili dalam penduduk negara ini. Orang asal berjumlah kira-kira 1.8 juta orang dan mewakili bahagian penduduk negara yang semakin meningkat.

Kanada secara rasminya dwibahasa di peringkat persekutuan, dengan bahasa Inggeris dan Perancis menikmati status yang setara. Bahasa Perancis ialah satu-satunya bahasa rasmi di Quebec, di mana majoriti penduduk berbahasa Perancis menetap, manakala New Brunswick merupakan satu-satunya provinsi yang secara rasminya dwibahasa. Katolik Rom merupakan mazhab agama tunggal terbesar, walaupun masyarakat Kanada terkenal bersifat sekular dan pertalian agama telah menurun secara ketara dalam beberapa dekad kebelakangan ini.

Kanada mengekalkan sistem penjagaan kesihatan sejagat yang dibiayai secara awam dan ditadbir oleh provinsi, bersama-sama pendidikan rendah dan menengah yang dibiayai oleh kerajaan. Negara ini sentiasa berada dalam kedudukan tertinggi di dunia dari segi indeks pembangunan manusia, kualiti hidup, dan kebebasan sivil.

Budaya

Budaya Kanada mencerminkan gabungan pengaruh British, Perancis, Amerika, dan peribumi, yang diperkayakan oleh penghijrahan dari seluruh dunia. Dasar multikulturalisme rasmi, yang diguna pakai pada tahun 1971 dan diperkukuh dalam undang-undang melalui Akta Multikulturalisme 1988, mengiktiraf dan mempromosikan kepelbagaian budaya negara ini secara formal.

Kesusasteraan Kanada telah melahirkan tokoh-tokoh yang disambut di peringkat antarabangsa, manakala filem, muzik, dan seni persembahan Kanada telah mencapai pengiktirafan global. Hoki ais, yang dianggap sebagai sukan musim sejuk kebangsaan, menduduki tempat utama dalam identiti Kanada, dan lakros, sukan musim panas kebangsaan, berpunca daripada orang asal. Sukan popular lain termasuk curling, bola sepak Kanada, bola keranjang, dan bola sepak.

Simbol kebangsaan termasuk daun mapel, yang tertera pada bendera yang diguna pakai pada tahun 1965; beber, yang dilantik sebagai lambang kebangsaan pada tahun 1975; dan pokok mapel, yang daunnya muncul pada jata negara. Hari Kanada, yang disambut pada 1 Julai, memperingati Konfederasi.

Hubungan Luar dan Peranan Antarabangsa

Kanada telah menempa kedudukan sebagai kuasa sederhana yang menonjol dengan tradisi panjang penglibatan multilateral. Negara ini merupakan negara pengasas Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) pada tahun 1945 dan Pertubuhan Perjanjian Atlantik Utara (NATO) pada tahun 1949. Negarawan Kanada Lester B. Pearson, yang kemudiannya menjadi Perdana Menteri, dianugerahkan Hadiah Keamanan Nobel pada tahun 1957 atas peranannya dalam mewujudkan konsep moden pengaman Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Sejak itu, Kanada telah menyertai pelbagai misi pengaman di seluruh dunia dan membina reputasi sebagai penyokong kuat diplomasi, pembangunan antarabangsa, dan undang-undang antarabangsa.

Kanada juga merupakan ahli Komanwel dan Komanwel La Francophonie, mencerminkan warisan kolonial dan watak dwibahasanya. Hubungan dengan Amerika Syarikat menjadi tunjang dasar luarnya, merangkumi kerjasama ekonomi, keselamatan, dan pertahanan yang erat melalui pakatan seperti NATO dan Komando Pertahanan Udara Amerika Utara (NORAD). Pada masa yang sama, Kanada semakin mempelbagaikan hubungan dagangnya dengan pasaran di Asia, Eropah, dan Amerika Latin. Dalam isu-isu kontemporari seperti perubahan iklim, Kanada aktif dalam komitmen antarabangsa, dengan mempertimbangkan tanggungjawabnya sebagai negara kaya sumber tenaga dan pemilik kawasan Artik yang luas. Melalui gabungan kekuatan ekonomi, komitmen terhadap multilateralisme, dan citra masyarakat yang terbuka dan berbilang budaya, Kanada terus memainkan peranan yang bermakna dalam hal eh global.