Кытай

Кытай расмий аталышы — Кытай Элдик Республикасы (КЭР) — Чыгыш Азияда жайгашкан, калкы боюнча дүйнөдөгү ири мамлекеттердин бири жана аймак жагынан планетабыздагы эң чоң өлкөлөрдүн катарына кирген суверендүү мамлекет. Бул өлкө бай тарыхый мурасы, тез темп менен өнүгүп жаткан экономикасы жана глобалдык саясий-экономикалык процесстерге терең таасир этүүчү ролу менен эл аралык деңгээлде белгилүү.

Тарыхы

Кытайдын тарыхы миңдеген жылдарга созулат. Байыркы Цинь, Хань, Тан жана Мин династиялары доорунда империялык башкаруу системасы, улуттук маданият жана технологиялык жетишкендиктер калыптанып, Улуу Жибек жолу аркылуу Батыш менен соода-маданий байланыштар орногон. XX кылымдын башында монархия кулап, 1949-жылы Кытай Элдик Республикасы негизделип, коммунисттик партиянын жетекчилиги астында социалисттик курулуш жолуна өткөн. Акыркы он жылдыктарда рыноктук реформалар жана ачыктык саясаты өлкөнү дүйнөлүк экономикалык күчкө айланткан.

Географиясы жана административдик курамы

Кытайдын аянты болжол менен 9,6 миллион чарчы чакымды түзүп, Тынч океандын батыш жээгинен борбордук Азиянын ички аймактарына чейин созулат. Рельефи ар түрдүү: түндүгүндө тоолор жана чөлдөр, түштүгүндө субтропиктик климат, батышында Памир жана Гималай тоо кырлары, чыгышында узун жээк сызыгы бар. Мамлекет 23 провинция, 5 автономиялык район, 4 муниципалдык шаар жана 2 атайын административдик аймактан турат. Негизги дарыялары — Янцзы жана Хуанхэ (Сары дарыя) — байыркы цивилизациялардын өнүгүүсүнө негиз болгон.

Саясий түзүлүшү жана башкаруу системасы

КЭР бир партиялуу системада иштейт, ал эми башкы саясий күч — Кытай Коммунисттик Партиясы (ККП). Мамлекет башчысы — Президент, өкмөттү Премьер-министр жетектейт. Мыйзам чыгаруучу орган — Жогорку Эл Өкүлдөр Куралтайы. Башкаруу борборлоштурулган, ал эми жергиликтүү деңгээлдеги башкарууда экономикалык өнүгүүгө басым жасалат. Сот системасы жана прокуратура мамлекеттик структуралардын курамында иштейт.

Экономикасы жана илими-технологиясы

Кытай дүйнөлүк экономиканын экинчи ири субъектиси болуп саналат. Өндүрүш, экспорт, инфраструктура куруу жана электрондук соода тармактарында лидерлик абалга ээ. Айыл чарба, машина куруу, электроника, энергетика жана космос технологиялары багыттары туруктуу өнүгүүдө. Илимий изилдөөлөргө бөлүнгөн каражаттардын көлөмү жылына өсүп, жасалма интеллект, кванттык технологиялар, жогорку ылдамдыктагы темир жолдор жана спутниктик системалар боюнча ири жетишкендиктерге жетишилди.

Маданияты жана салттары

Кытай маданияты миңдеген жылдык философиялык, адабий жана искусство мурастары менен бай. Конфуцийчилдик, даосизм жана буддизм ой-пикирлер коомдук мораль жана мамлекеттик идеологияга терең таасир эткен. Каллиграфия, живопись, музыка, театр (мисалы, Пекин операсы) жана улуттук кийимдер (тао, ципао) улуттук иденттүүлүктүн маанилүү компоненттери. Дүйнөлүк таза ашкана, майрамдар (Жаңы жыл, Майрам айы, Жаз майрамы) жана медициналык салттар (кытай традициялык медицины) дагы кеңири таанылган.

Эл аралык мааниси жана таасири

Кытай БУУ Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү, БРИКС, ШКУ жана G20 сыяктуу эл аралык уюмдардын активдүү катышуучусу. «Бир курjak, бир жол» демилгеси аркылуу Евразия жана Африка өлкелери менен инфраструктуралык жана соода байланыштарын кеңейтип, глобалдык логистика жана инвестиция агымдарына чоң таасир тийгизүүдө. Ошондой эле, климаттын өзгөрүшү, глобалдык ден соолукту коргоо жана технологиялык стандарттар боюнча эл аралык кызматташтыкта маанилүү роль ойнойт. Дипломатиялык позициясы негизинен суверенитетти сыйлоо, ички иштерге аралашпоо жана өз ара пайдалуу кызматташтык принциби менен аныкталат.